Waarom stijgt psychisch verzuim na de zomervakantie? (En wat we eraan doen)

 

Kerninzichten (AI Summary)

• Najaarspiek: Het totale verzuim stijgt in september tot 72% ten opzichte van augustus. Het psychisch verzuim na de zomervakantie stijgt gemiddeld met 30%.

• Korte werkzaamheid: Het hersteleffect van de zomervakantie verdampt volgens onderzoek al binnen één tot vier weken.

• Oorzaak: Vakantie is geen ‘geneesmiddel’ voor een jaarlang overbelasting; het maakt juist het contrast tussen ontspanning en hoge werkdruk voelbaar.

• Oplossing: Duurzame inzetbaarheid vraagt om dagelijks herstel, realistische taakeisen en een zachte landing bij terugkomst.

De koffers zijn opgeruimd, het zand is uit de tassen geschud en de kinderen zitten weer in het ritme. Op kantoor druppelt iedereen binnen. De koffieautomaat draait overuren en ergens in de gang roept een enthousiaste collega: “Zo, lekker uitgerust? We kunnen er weer tegenaan!”

En precies op dat moment gebeurt er iets opvallends: het ziekteverzuim schiet omhoog.

In Nederland zijn juli en augustus qua verzuim traditioneel rustige maanden. Maar zodra de bladeren beginnen te verkleuren, trekt de stijging in. Cijfers van ArboNed laten zien dat het aantal ziekmeldingen in september 2025 met maar liefst 72% steeg ten opzichte van augustus. En ook voor september 2026 ligt een vergelijkbare stijging in de lijn van de verwachting.

Nu moeten we waken voor te snelle conclusies. Die 72% betekent niet dat driekwart van werkend Nederland ineens met een burn-out thuiszit. Een flink deel van die meldingen heeft een alledaagse oorzaak: de eerste najaarsgriepjes steken de kop op, of vakantiezorg wordt pas bij terugkomst administratief verwerkt.

Toch zit er een hardere noot in het verhaal. Kijk je specifiek naar psychisch verzuim na de zomervakantie, dan zien ArboNed en HumanCapitalCare in het najaar gemiddeld 30% meer ziekmeldingen wegens psychische klachten dan in de lente- en zomermaanden.

Waarom precies? Als we eerlijk zijn: dat weten we simpelweg niet zo stellig als sommige luidruchtige posts op LinkedIn je willen doen geloven. Er is geen magische biologische knop die op 1 september omgaat van ‘ontspannen’ naar ‘overspannen’. Maar als we kijken naar hoe we herstellen van stress, geeft de wetenschap wel een paar heldere aanwijzingen.

Stressverzuim stijgt (september maakt het alleen zichtbaar)

Om de septemberpiek te begrijpen, moeten we even uitzoomen. Stressgerelateerd verzuim is namelijk geen seizoensgebonden probleem; het is een structureel vraagstuk binnen de bedrijfscultuur.

Tussen 2019 en 2024 steeg het verzuim door stressklachten in Nederland met ongeveer 30%. Inmiddels hangt circa één op de vier verzuimdagen samen met werkstress. Wie eenmaal uitvalt met mentale klachten, is niet zomaar terug: ArboNed en HumanCapitalCare laten voor 2023-2024 een gemiddelde verzuimduur zien van maar liefst 245 dagen.

TNO bevestigt die trend. Het percentage werknemers met burn-outklachten klom van 13% in 2015 naar 19% in 2023. De kosten van loondoorbetaling bij werkgerelateerd verzuim kwamen in 2023 uit op € 8,3 miljard, waarvan € 4,9 miljard werd toegeschreven aan psychosociale arbeidsbelasting — denk aan een te hoge werkdruk, emotioneel zwaar werk of een gebrek aan psychologische veiligheid.

September veroorzaakt dat probleem niet. De start van het najaar legt hooguit bloot wat er de rest van het jaar al schuurde.

4 verklaringen voor de stijging in psychisch verzuim na de zomer

Onderzoekers leggen de vinger niet op één specifieke oorzaak voor de septemberpiek. Wel zien we in de literatuur én de praktijk vier logische mechanismen die verklaren waarom mensen juist in het najaar uitvallen met een burn-out of overspanning.

1. Het vakantie-effect heeft een korte houdbaarheidsdatum

Dat drie weken naar Frankrijk of luieren in de tuin goed voelt, staat buiten kijf. Maar hoe lang blijft dat positieve effect hangen? Korter dan we hopen.

Nederlandse onderzoekers (De Bloom et al., 2011 & 2012) volgden werknemers voor, tijdens en na hun vakantie. Welzijn en gezondheid namen tijdens de rustperiode aantoonbaar toe. Maar eenmaal weer aan het werk was die winst bij een groot deel van de deelnemers al binnen de eerste werkweek verdampt.

Een studie van Kühnel & Sonnentag (2010) liet een vergelijkbaar beeld zien: burn-outgevoelens namen af en de bevlogenheid nam toe, maar binnen een maand was het effect weg. Hoge taakeisen direct na terugkomst versnelden die afname aanzienlijk.

Het levert een nuchtere conclusie op: drie weken zomervakantie is geen medicijn voor elf maanden gebrekkig herstel.

2. Rust werkt als een spiegel voor overbelasting

Stel je voor: iemand loopt in juni al op de tenen. Slecht slapen, een kort lontje, ’s avonds nog ‘even’ de laptop open. En dan volgt de zomervakantie. Geen wekker, geen overvolle inbox, wel buitenlucht en tijd voor de omgeving. Na een week ontspant het lichaam en ervaar je hoe het voelt om niét continu ‘aan’ te staan.

En dan start september. Binnen drie dagen is het oude patroon terug: de spierspanning neemt toe en op zondagavond zit de maag alweer in een knoop.

Dat contrast is enorm informatief. De vakantie heeft iemand niet brozer gemaakt; de rust heeft alleen laten zien hoe groot de mentale belasting daarvoor eigenlijk was. Wetenschappelijk gezien is dit een plausibele hypothese op basis van herstelonderzoek.

3. De overgang van 0 naar 100

Na de zomer starten niet alleen de projecten op kantoor. Scholen beginnen weer, sportclubs vragen aandacht, de files groeien en e-mails die “over de zomer heen zijn getild” eisen direct antwoord. We gaan in één streep van de luierstand naar de hoogste versnelling.

Herstelonderzoek (Geurts & Sonnentag, 2006) laat zien dat herstel geen passief gebeuren is. Het is het proces waarin de lichamelijke en mentale spanning na inspanning daadwerkelijk kan zakken. Wanneer nieuwe belasting continu start vóórdat het systeem is teruggezakt naar het basisniveau, stapelt de vermoeidheid zich op.

Vooral psychologisch loskomen van het werk (psychological detachment) is hierin cruciaal (Sonnentag & Fritz, 2015). En laat dat in september nou net de uitdaging zijn: niet alleen de hoeveelheid werk keert terug, ook de mentale druk staat meteen weer op volle sterkte aan.

4. Werkdruk en privéstress grijpen in elkaar

Een valkuil bij verzuimdiscussies is het aanwijzen van één schuldige. Niet elke stressklacht ontstaat op de werkvloer. Stress is de optelsom van het hele leven: mantelzorg, financiële zorgen, een verbouwing of relatieproblemen trekken zich niks aan van het verschil tussen werk en privé.

Maar organisaties kunnen zich hier niet achter verschuilen. Data van TNO laat zien dat in 75% van de gevallen waarin werknemers langdurig uitvallen met psychische klachten, de werknemer aangeeft dat het verzuim (deels) door het werk komt.

Zeggen dat het “vooral aan de werkgever ligt” klopt niet. Maar beweren dat het “nu eenmaal aan de belastbaarheid van de medewerker ligt” is net zo onvolledig. Psychisch verzuim ontstaat altijd in de wisselwerking tussen de mens, diens gedrag en de werkomgeving.

Herstel als dagelijkse gewoonte in plaats van vakantieonderhoud

Veel organisaties en medewerkers benaderen herstel als een periodieke onderhoudsbeurt. Nog even doorhalen tot het weekend. Nog even volhouden tot de kerstvakantie. Nog drie maanden bikkelen tot de zomer.

Maar ons stresssysteem werkt niet op basis van een vakantie-urensaldo. Herstel is een dagelijkse behoefte. Een zomervakantie kan een fijn oplaadmoment zijn, maar het kan een structureel gebrek aan dagelijkse rust, goede slaap en een werkbare werkdruk gedurende de rest van het jaar niet compenseren.

Wat kun je als werkgever doen tegen het najaarsverzuim?

In plaats van september te zien als de maand waarin medewerkers opvallend ‘kwetsbaar’ zijn, kun je deze periode beter gebruiken als een jaarlijks meetmoment voor duurzame inzetbaarheid.

Dat doe je niet door snel een verplichte workshop “Hoe blijf ik veerkrachtig?” in te plannen op donderdagmiddag om 16:00 uur. Wel door het gesprek aan te gaan over hoe de terugkeer écht voelt.

Sla het beleefde “Lekker uitgerust?” – “Ja hoor, jij?” eens over en stel diepere vragen:

• Hoe ging je de vakantie in? Had je de eerste week nodig om puur bij te komen, of ontstond er meteen ruimte en energie?

• Wat veranderde er in je lijf tijdens de weken vrij? Dacht je minder aan werk? Sliep je dieper?

• Wat keerde als eerste terug toen de wekker weer ging? Was dat de motivatie, of waren het de piekergedachten, de spierspanning en het slechte slapen?

• Wat gaan we dit najaar anders inrichten? Welke patronen uit het voorjaar nemen we níét mee terug de organisatie in?

Daarnaast helpt een zachte landing. Als onderzoek aantoont dat hoge taakeisen direct na de vakantie het hersteleffect snel afbreken, is het onverstandig om de eerste werkweek vol te plannen met achterstallige dossiers. Geef mensen ruimte om te acclimatiseren en prioriteiten te stellen.

En wat kun je zelf doen als medewerker?

Voor werknemers is de valkuil vaak dat we adviezen krijgen als: “Je moet beter je grenzen aangeven” of “Je moet ’s avonds je telefoon wegleggen.” Dat is goed bedoeld, maar het maakt van een organisatorisch vraagstuk al snel een individueel probleem.

Gedrag doet er absoluut toe, maar altijd binnen een context. De vraag die je jezelf kunt stellen bij de start van het najaar is daarom niet alleen: Hoe krijg ik minder stress?

De relevantere vraag is: Wat doe ik als mijn lichaam signalen geeft?

• Ga ik automatisch nog harder rennen?

• Schrap ik de sportschool omdat de agenda volloopt?

• Werk ik ’s avonds stilzwijgend door om de inbox weg te werken?

• Trek ik me terug, of zoek ik het gesprek op met mijn leidinggevende?

Stress op zichzelf is geen ziekte; het is een nuttig mechanisme dat ons helpt te reageren op belasting. Pas wanneer die belasting langdurig hoog blijft en er dagelijks te weinig herstel tegenover staat, wordt het een verzuimrisico.

De balans opmaken

Waarom vallen we juist na de zomer uit? Het eerlijke antwoord blijft: het is een samenspel van factoren. Een deel van de septemberstijging is fysiek najaarsverzuim, een deel is administratie, en een belangrijk deel is de confronterende overgang van de luwte naar de hectiek.

Wat we wél weten, is dat vakantie kortstondig helpt, maar dat de manier waarop we onze werkdagen dagelijks inrichten doorslaggevend is. September is niet de maand waarin het zomaar misgaat. Het is de maand waarin zichtbaar wordt of de manier waarop we werken vol te houden is.

Aan het feit dat de zomer voorbij is, kunnen we weinig veranderen. Aan de manier waarop we de rest van het jaar inrichten gelukkig wel.